متنی که ایکاش ابراهیم حاتمی کیا بخواند

گزارش ِ گزارش ِ يك جشن ...

پیش‎تر هم گفته بودند که 22 بهمن امسال نمایش فیلم «گزارش یک جشن» است، اما بس که برنامه شب‎های قبل جشنواره به هم ریخته بود، قدری نگرانی را بیشتر می‎کرد؛ هم اگر باشد، چه ساخته شده و اگر نه، چه باید می‎دیدیم؟ گوش‎هایم را تیز کردم تا پاسخ سئوال خانمی که از دو نفر دیگر می‎پرسید چه دیده‎اند را بشنوم که گفتند: «فیلم حاتمی‎کیا، ولی چه فایده! حاتمی‎کیا هم اون‎طرفی شده.» و تا پای صندلی بود که نوجوانی و جوانیم را که با فیلم‎هایش گذرانده بودم با خودم مرور کردم. تا جایی‎که به یاد داشتم با آژانس شیشه‎ای بود که به‎طور جدی با سینما پیوند خوردم و بعد از دیدنش چند تا مجله سینمایی خریدم و تا به امروز... یعنی کدام‎طرفی شده؟ چه ساخته؟

***
برای فهم فیلم‎های حاتمی‎کیا باید سه کلید جدی را مدنظر قرار داد که بدون آن‎ها به گمان نویسنده تحلیل ما راه به خطا برده است:

اول آن‎که او فیلم‎سازی مؤلف است. تألیف فیلم ایده‎ای بود که در دهه 1950 در فرانسه آغاز شد و در دهه بعدی یعنی 1960 در ایالات متحده آمریکا گسترش یافت. این مفهوم جزو پرطرفدارترین مفاهیم در مطالعات سینمایی است که نظریات متعددی هم در پی دارد. (تألیف فیلم/ بریس گوت/ ترجمه امید نیک فرجام) واژه تألیف، انسان را به یاد کتابت و نوشته می‎اندازد. در یک نگاه عمیق، كلمه و تصوير از اين نظر كه هر دو پديده‎هايي بصري هستند به هم شبيه‎اند. براي نويسنده اساسي‎ترين واحد خلاقيت، كلمه است: او جمله‎ها، پاراگراف‎ها، فصل‎ها و نهايتا كتابش را از كلمه مي‎آفريند. براي فيلم‎ساز، واحد اساسي ساختمان فيلم، قاب است؛ يعني يك تصوير طلقي واحد بر روي نوار فيلم. كلمه و قاب به‎طور مجرد داراي معني هستند، اما اين معني جامع نيست و فاقد محتواست. (ويليام جينكز/ ادبيات فيلم :‌جايگاه سينما در علوم انساني/ ص21) کارگردان چون نویسنده تلاش می‎کند با یک خلق معماگونه، مخاطب را به‎سمت مفاهیمی که می‎خواهد القا نماید، جذب کند. از منظر سینمای تألیفی، فیلم، کنش نهایی کارگردان است که نه فقط ابداعاتش در آن به چشم می‎خورد، بلکه از طریق کارهایی که اجازه می‎دهد بازیگران، فیلم‎برداران و دیگران انجام دهند مجموعه‎ای از تصاویر مدنظر او در کنار هم قرار می‎گیرند. از نظر غالب منتقدان و صاحب‎نظران نباید کارگردانی را که صفت مؤلف دریافت می‎کند، در یک فیلم گنجاند. برای تحلیل و بررسی چنین کارگردانی باید سلسله فیلم‎های او را در نظر گرفت.

کلید دوم را با سخن مرحوم محمد مددپور آغاز می‎کنیم که معتقد بود سینما شعر دنیای مدرن است‎. فیلم‎های حاتمی‎کیا هم چون شعر حافظ پیچیدگی‎ها و دشواری‎های خاص خود را دارد. فیلم‎هایی که چون شعر پر از نماد و تشبیه و استعاره است. سومین نکته کلیدی فهم فیلم‎های او این است که درون گفتمان انقلاب اسلامی، ساخته و پرداخته شده.

در فیلم‎های حاتمی‎کیا، زن نقش محوری دارد ولی در میانه میدان نیست. زن در فیلم حضوری پررنگ و جدی دارد، اما محور قرار نمی‎گیرد. ما زنان را می‎بینیم اما چون هنر اصیل اسلامی پوشیده و نه در منظر. آن‎ها نقش جدی در داستان فیلم دارند، اما میدان‎دار و عرصه‎دار نیستند و در این فیلم دو زن، در میانه میدان جای گرفته‎اند: گلبانو شکیب و پس از او لادن.

بانو مسئول مؤسسه‎ای است که جوانان در آن با هم آشنا می‎شوند و طی مراحل مختلفی با یکدیگر برای زندگی آینده‎شان گفت‎وگو می‎کنند. بخواهند، همان‎جا ازدواج می‎کنند و خانواده‎ای بزرگ را شکل می‎دهند. خانواده و تشکیل زندگی از نظر بانو آسان و راحت نیست، او ازدواج را رنج مقدسی می‎داند که هرکس تاب تحملش را ندارد. انگار بانو دارد نقد می‎کند شعار ازدواج آسان و پایدار را. مبانی مشاوره او از حالات و سکنات شبه‎عرفانی او سرچشمه می‎گیرد. این‎جا از عرفان جهادی خبری نیست، کنج عزلتی و سجاده‎ای و دوری از جامعه‎ای و احتمالا نوری رسیده و... این‎جا میدان مبارزه و جهاد نیست. نه از جهاد اکبر خبری است و نه از جهاد اصغر که اساسا فیلم‎های این کارگردان با آن شکل گرفته. دفاع مقدس، گونه تخصصی و همیشگی حاتمی‎کیا، کم‎رنگترین مفهوم موجود در فیلم است.

نمی‎شود فیلم‎های چنین کارگردانی را دید و از نمادها و نشانه‎ها هم چشم پوشید. در اثنای فیلم مناره‎ای مشاهده می‎شود که رو به آسمان است و بر روی آن چراغی روشن است. مناره به عکس آن‎چه از آن سراغ داریم، کاشی کاری نشده و آبی رنگ نیست. رو به آسمان است که نشانه کمال است و صعود و رسیدن به محبوب. اما رنگ آبی که نشانه کمال است و کاشی‎کاری را که زینت‎های معنوی است در خود ندارد. در آغاز جشن هم که با اذان شروع می‎شود این مناره برای ما یادآوری مسجد می‎کند و لابد نوری که برفراز آن می‎درخشد خدا را معنا می‎نماید. اما در حین فیلم این مناره دود کش خوانده می‎شود! بانو و همسرش از آن بالا می‎آیند و به ظاهر به کمال می‎رسند اما لادن این سیر و سلوک دودکشی را از ترس بانو می‎داند و می‎خواند و می‎گوید: «بانویی که از دودکش بیرون بیاد نمی‎تونه کار خودشو انجام بده» و از این‎روست که سرانجام ماجرا را خود به‎دست می‎گیرد. انگار حاتمی‎کیا به‎شدت معتقد است که فضای معنوی و سلوکی هم‎نسلانش دود گرفته است و به اشاره راه‎حل را در تفکیک فضاهای فرهنگی دینی از جامعه می‎داند.

نیروی انتظامی طبق شکایات واصله و تحقیقات انجام شده موظف به پلمپ مؤسسه شده و تمام داستان فیلم در کش و قوس تعطیلی و عدم تعطیلی می‎گذرد. در فیلم همه ناراضی‎اند. هم بانو، هم کاوه و لادن که از همکاران او هستند، هم مخاطبان مؤسسه، هم دختر سرهنگ پورحسین که پای برگه پلمپ شدن مؤسسه را امضا کرده است. جالب آن‎که در مواجهه سرگرد با سرهنگ هم می‎شنویم که می‎گوید: «من موافق نیستم این جمعیتو توی خیابون بریزم، این چیزی بود که شما خواستید.» که حاکی از عدم رضایت اوست. سرگردی که تلاش می‎کند تمام و کمال به وظیفه‎اش یعنی ابلاغ قانون عمل کند هم سر انجام ناراضی از حکم است؛ و جالب‎تر آن‎که در صحنه‎ای از فیلم وقتی سرهنگ در تماس تلفنی با مافوق خود نسبت به تمام شدن مأموریت گزارش می‎دهد، اعلام می‎کند که موافق نبوده چنین دستوری را انجام دهد.

نیروهای امنیتی برای به کرسی نشاندن حرف‎های خود به زور متوسل شده و بی‎منطق و کم عاطفه به تصویر کشیده می‎شوند. برای تعطیلی مؤسسه، زمانی برای دفاع مسئولین مؤسسه نگذاشته‎اند و با اسلحه تلاش می‎کنند کار خویش را پیش ببرند و این‎جاست که اعضای مؤسسه زبان به انتقاد می‎گشایند. دیالوگ‎ها و نوع صحبت‎ها حاکی از آن است که سرگرد به‎عنوان نمادی از سیستم، در برابر مردم قرار گرفته و به‎شدت مورد آماج امواج انتقادی آن‎هاست. گفتیم که کارگردان در مقام مؤلف است و برای فهم بهتر او باید به فیلم‎های قبلی او هم سری زد. سکانس‎های پایانی فیم آژانس شیشه‎ای و هنگامی که احمد کوهی از هلیکوپتر پیاده می‎شود و با سلحشور مشغول بحث می‎شود، دیالوگ‎هایی است که از فیلم حذف شده اما در متن فیلم‎نامه موجود است و منتشر شده:

«سلحشور: هلی‎کوپتر برای چی آوردی؟

کاظم نامه لوله شده، شبیه فاکس را در دست سلحشور قرار می‎دهد.

سلحشور: بعدا می‎خونم.

احمد: همین حالا.

سلحشور: این چیه؟

سلحشور شروع به خواندن می‎کند. کم‎کم عصبی و غضبناک، خیره به احمد می‎نگرد.

احمد: دست‎خط آقاس!»

حاتمی‎کیا به شدت به سیستم اعتماد دارد. حتی اگر لایه‎های میانی خطایی انجام دهند، این رأس سیستم است که به آن‎ها کمک خواهد نمود. اما در این فیلم آن‎چه نمایش داده می‎شود بی‎اعتمادی به سیستم است که در نهایت هم به بی‎اعتنایی منجر می‎شود. کارگردان تلاش دارد از نگاه مردم، رودرروی سیستم قرار گرفته و آن را به چالش بکشد. باید بهتر گفت، فیلم محاکمه نوع برخورد امنیتی با فضاهای فرهنگی است. محاکمه‎ای که با جنس بی‎اعتمادی به سیستم تصویر می‎شود.

***

هواپیمای فیلم‎سازی حاتمی‎کیا انگاری در ارتفاع پست به زمین برخورده است و نوزادی که در پایان فیلم متولد شده بود، حاتمی‎کیایی دیگر است. دیگر او مثل مهاجر در هوا اوج نمی‎گیرد. دیگر خبری از نوای نی «اسد» که هجرت اصیل در مهاجر بود خبری نیست. روح بلندش که می‎خواست عالم را نگاه کند به چهاردیواری‎ها بند شده: آژانس حتی اگر شیشه‎ای باشد، هواپیما حتی اگر در آسمان و در ارتفاعی پایین باشد و مؤسسه‎ای حتی اگر با شور جوانی باشد و برای امری آسمانی؛ همه و همه پای در زمین دارند.

آقای حاتمی‎کیا، اصلا قبول، همه‎چیز تغییر کرده، هم جامعه و هم مسئولان، اما بنا بود همه برای آرمان‎های انقلاب اسلامی کار کنیم و نه برای اموری که می‎گذرد. اگر روزی فیلم‎هایی که می‎ساختید برای خارج کردن انقلاب اسلامی از مظلومیت بود و نشان تبریک سید شهیدان اهل قلم را داشتید، امروز که انقلاب اسلامی مظلوم‎تر از پیش است هم احتیاج به دفاع دارد. امروز که این انقلاب مظلوم اما مقتدر، مهاجرهایش را به فضا ارسال می‎کند و در هر عرصه‎ای دارای افتخار است، کجاست کسی چون شما که باز هم برای ما نسل سومی‎ها از آرمان‎های‎مان بگویید. باید بشنویم که می‎گویند شما هم آن‎طرفی شدید؟ حالا هم انقلاب اسلامی احتیاج دارد که به صراحت از آرمان‎هایش دفاع شود. شاید از قبل هم بیشتر احتیاج باشد. اگر حالا میدان را به‎خاطر همه سختی‎هایی که در عرصه فرهنگ شاهدیم رها کنید، چه پاسخی در برابر وجدان خودتان و همرزمان‎تان خواهید داشت؟ آن‎جا هم خواهید گفت چون ستاره بر دوش نداشتید، نتوانستید کاری از پیش ببرید؟

قبول است، همه‎چیز تغییر کرده، و شما برای جوانان به اصطلاح امروزی فیلم می‎سازید. چرایش را نمی‎دانم اما کاری را که خیلی دیگر از فیلم‎سازان هم می‎کنند انجام می‎دهید. کو کسی که برای دل ما و آرمان‎ها و امیدهای ما فیلم بسازد؟ نقد هم بکنید، اما آرمان‎ها را فراموش نکنیم. هویت و ماهیت خویش را از دست ندهیم.

نمی‎خواستم و نمی‎خواهم بگویم کسی تغییر کرده. اما نوشته‎ام را با آخرین پاراگراف فیلم‎نامه فیلم جاوید مهاجر باید تمام کنم:

«همراه با مهاجر. مهاجر در حالت صعود. پلاک‎ها در اثر وزیدن باد به بازی درآمده‎اند. مهاجر اوج می‎گیرد و از ما فاصله می‎گیرد و از ما فاصله گرفته و به داخل ابرها می‎رود. ما می‎مانیم. به محض ورود به داخل ابرها، صدای مهاجر طنین‎ می‎گیرد؛ طنینی به وسعت جهان.»