منتشر شده در سايت برهان - ۱ / ۱۲ / ۱۳۸۹

رسانه ها و جهت دهی خیال جمعی ایرانیان

محمد آقاسي

تصاویر در دنیای امروز قدرتمندترین ابزار برای جهت دهی به اذهان و شکل دهی به رفتار هستند. وقتی تصویر  نوجوان فلسطینی «محمد الدعایه»  که در آغوش پدر، توسط صهیونیستهای جنایتکار به شهادت رسید در دنیا پخش شد ، دیگر نه فقط مسلمانان ، بلکه دیگران هم به خود آمدند و حتی مردم ایالات متحده امریکا به همدلی با آنان پرداختند که کار را تا حدی برای سیاستمدارانشان دشوار نمود. مثال دیگر به حضور نیروهای امریکایی در سومالی مربوط می شود. واکنش مردم به عکسی که نشان می داد جسد سربازی امریکایی در خیابانهای موگادیشو روی زمین کشیده می شود ، کلینتون را واداشت تا به ماموریت سربازان امریکایی در سومالی پایان دهد. اما همیشه رسانه ها بر مدار حقیقت عمل نمی کنند.

در سالهای اخیر با گسترش فن آوری ها و تکنولوژی های جدید ارتباطی برای اندیشمندان در حوزه های گوناگون محل بحث و تعاطی افکار بوده است. عناوینی چون عصر اطلاعات [1]،  عصر ارتباطات[2] ،  عصر حاکمیت جریان آزاد اطلاعات[3]  و ... نام های آشنایی برای ماست. در دنیای امروز هزاران عنوان مجله و روزنامه منتشرمی شود، خبرگزای های بزرگ و کوچک بی شماری کار انتشار خبر را بر عهده دارند. سایتها و وبلاگهای خبری نیز به طرز گسترده اخبار و اطلاعات را منتشر می کنند. به نظر می رسد با وجود و حضور بیش از هزار کانال تلویزیونی ماهواره ای هیچ خبری دور از اذهان عمومی و پوشیده نماند. تنوع و کثرت اطلاعات، امکان کتمان اخبار و یا تحریف واقعیات را دشوار می نمایاند.

 اما با نگاهی به استیلای جریان سلطه [4]  بر جهان رسانه ای و انحصار حاکم در این حوزه به نتایجی غیر از آنچه ذکر شد خواهیم رسید.کشورهای غربی به خصوص امریکا با سلطه رسانه ای خود به شدت از این شرایط و یا فرصت تاریخی پیش آمده حداکثر بهره برداری را می کنند و آنگونه که می خواهند تصویرسازی می نماید.

از منظر حكمت متعاليه آنچه رسانه ها تلاش مي كنند با استفاده از آن افكار عمومي را جهت دهند ،‌ بازي با ‌ قوه خيال در نهاد آدمي است چرا كه که وظیفه حفظ و نگهداری صور ادراکی را به آن نسبت داده اند. اگر متناظر با ادراک حسی ، عالم محسوسات و طبیعت و متناظر با ادراک عقلی ، عالم عقول مجرد قرار دارد ، پس باید متناظر با ادراک خیالی نیز عالمی وجود داشته باشد که متعلق ادراک خیالی است. (خيال از منظر اين سينا و ملاصدرا / زهره برقعي / ‌صفحه 48) يعني هر آنچه ديده مي شود در جايي ذخيره مي گردد كه آن عالم خيال است و به وسيله همين عالم است كه انسان مي تواند ،‌ تصاوير متعدد و متنوعي را توليد ،‌ بازسازي و بزرگنمايي نمايد.پس از دیدن تصویری است که خیال آدمی بر روی آن استوار می گردد و تلاش می کند آن را از آن خویش نماید.

خیال رابط عالم عقل و عالم حس است. اگر چنانچه فردی یا جمعی بی محابا خود را در برابر تصاویری که به آنها می رسد قرار دهند ، ذهن آنها «تقلیدی» بار خواهد آمد.یعنی مرجع بسیاری از رفتارهای او تصویری خواهد بود که دیده است. دیگر واقعیت و آنچه اتفاق افتاده اهمیت ندارد ، بلکه مهم آن چیزی است که رسانه نمایش داده است. اما اگر خیال آدمی به سمت قوای عقلانی حرکت کند ، با یک ذهن «تحلیلی» روبرو خواهیم بود که به راحتی پذیرای هر تصویر رسانه ای نیست. پل ريكور خاطره را به دوقسم فردي و جمعي تقسيم بندي مي كند. (فصلنامه گفتگو/ شماره 8 / ‌صفحه 47 ) و در تعریف خاطره گفته اند اتفاقی که در گذشته روی داده است و در یاد شخصی باقی مانده است. (فرهنگ بزرگ سخن/حسن انوری/ ج4 / ص2635 ) که در برخی از تعارف مترادف خیال هم خوانده شده. با کمک این تقسیم بندی می توان گفت که هر جامعه ای را هم خیالی است. پس می توان به این اندیشید که «خیال جمعی ایرانیان» و یا هر جامعه ای چگونه شکل می گیرد و رسانه ها در نسبت با این خیال جمعی چگونه وارد عمل می شوند؟

رسانه ها با استفاده از تقویت افتراقی [5]  تلاش می کنند تا در مخاطب خویش رفتار مطلوب را افزایش دهند و یا رفتار آنان را به جهتی که تمایل دارند سوق دهند. تقویت افتراقی عبارت است از کاربرد تقویت و خاموشی به منظور افزایش وقوع رفتار هدف مطلوب و کاهش وقوع رفتارهایی که در رفتار هدف تداخل ایجاد می کنند. (شیوه های تغییر رفتار/میلتن برگر/ ص 35 )

آنچه كه در نمودار ذيل ساده شده در حقيقت شيوه عملكرد اين نظريه است كه به نظر مي رسد رسانه ها از آن سود مي جويند. به هنگام وقوع حادثه اي در نقطه هاي از جهان و يا همان كشور كه آن را پيشايند مي دانيم ، رسانه ها تلاش مي كنند تا با پاسخي مناسب به سرعت ضمن پوشش خبري از آن با استفاده از برنامه هاي مختلف و متعدد به نفع خود استفاده كرده آن را به عنوان ابزاري در راستاي منافع خود تبديل كنند. پراتكانيس و آرنسون (1383) از اين فرايند به عنوان پيش اقناع ، زمينه گذاري براي تاثير گذاري نام مي برند.

پیشایند                                 پاسخ                                     پیامد

نمودار ساز و کار تاثیر رسانه بر مخاطب پس از وقوع یک حادثه

پس از این مرحله است که رسانه ها از راهبرد شکل دهی[6] افکار عمومی استفاده می نمایند. از شکل دهی براي گسترش رفتار هدفی استفاده می شود که فرد در حال حاضر بروز نمی دهد. شکل دهی تقویت افتراقی تقریبهای متوالی[7] رفتار هدف تا زمانی که فرد رفتار هدف را بروز دهد. تقریب متوالی همانند گام برداشتنهای پیاپی است. برای شروع شکل دهی ، رفتار فرد را که شبیه رفتار هدف است شناسایی می کنند. این رفتار ار تقریب نخست می دانند و نامگذاری می کنند.

با تقویت کردن این رفتار به صورت گام به گام ، اغلب اوقات شخص شروع به بروز دادن این رفتار می کند. دقیقا رسانه ها نیز چنین تاثیری بر مخاطب می گذارند و رفتار را در مسیر خود تغییر می دهند. در اين فضا ست كه گروه مخاطب بر اساس اطلاعات رسانه هاي و نه لزوما اتفاق واقعي پيش آمده رفتاري را بروز مي دهد كه به عنوان پيامد اطلاع رساني رسانه ها تلقي مي شود.خیال آدمی هم از آنجا که قدرت بالایی دارد تلاش می کند قبل و بعد ماجرا را خودش طراحی کند و از اینجا به بعد است که دو عنصر شایعه و تردید هم از بیرون به کمک می آیند. هرچه غبار فضا بیشتر باشد ، کار رسانه موفق تر است ، چرا که خیال حرکت خود را بهتر انجام می دهد.

از نظر صاحب نظران رسانه ای دنیا در کشورهای به اصطلاح جهان سوم نوع ارتباط افراد با طبقات ، نظامهای اجتماعی و جامعه به گونه ای است که بسیج آنان از طریق اعمال فشار با دشواری صورت می گیرد. در نتیجه موثرترین جنبشها برای ایجاد دگرگونیهای اجتماعی در کشورهای در حال توسعه اغلب با صحه گذاشتن بر اهمیت جنبشهای مردمی همراه است. ( هنسون و نارولا/ تکنولوژیهای جدیدارتباط جمعی/ص 68 )  به طور کلی، برای ایجاد تغییرات اساسی در یک کشور (ضمن درنظر گرفتن شرایط فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی، هویتی و...)، بدون استفاده از ابزار خشونت و اتلاف هزینه، می‌توان از حداکثر توان هر رسانه با توجه به امکانات انتشار مکتوب، چاپی، صوتی، تصویری، چندرسانه‌ای، اینترنتی و سرانجام انتشار آن‌لاین استفاده کرد و وسایل ارتباطی جمعی را فعال کرد. امري كه پس از رخدادهاي پس از انتخابات رياست جمهوري دهم در جمهوري اسلامي ايران توسط رسانه هاي بيگانه صورت گرفت و آنها تلاش كردند تا با استفاده از مدل تقويت افتراقي كه در بالا آمد رفتار مطلوب خود را در جامعه ايراني شكل دهند. يكي از نمونه هاي بارز عملكرد آنان گستره عملكرد پيرامون قتل (پیشایند) ندا آقا سلطان بود كه بدون پرداختن به اصل واقعه به هجمه رسانه اي (پاسخ) پرداختند.

انتشار فیلم کوتاهی از لحظات جان سپردن وی که با تلفن همراه گرفته شد، بازتاب‌های فراوانی در رسانه‌های جهان به‌دنبال داشت. «ندا» فارغ التحصيل فلسفه اسلامی از دانشگاه آزاد تهران، كه به نقل از دانشنامه ويكي پديا دوست داشت در صنعت توريسم فعاليت نمايد و به عنوان راهنمای تورهای مسافرتی مشغول به کار شود،‌توريست رسانه ها شد و در خارج  و داخل ایران ، به عنوان سمبل ندای اعتراض ایرانیان و ندای آزادی خواهی ایرانیان و سمبل صدای اعتراض دموکراسی خواهان گرديد. پایگاههای اطلاع رسانی « usatoday» ، « Los Angeles Times » ، ‌« NewYork Daily News» هم عنوان «فرشته آزادی» برایش استفاده کردند.(پیامد)

 ندا زن بود، جوان بود و خوش سيما بود. جامعه ايران به سنت ديرين، نسبت به موضوع زنان و آسيب ديدن آنها حساس است. در انقلاب مشروطه، اسارت و فروش دختران قوچان، يكي از تاثيرگذارترين موضوعات براي اعتراض مردم بود و همچنين در ماجراي بانك (در انقلاب مشروطه)، انداختن جسد زني در چاه توسط روس ها، عامل اساسي اعتراض مردم در ماه رمضان به تحريك سيد جمال واعظ بود.(جوادي يگانه/‌1388) و رسانه ها تلاش مي كردند تا با اين شبيه سازي و شکل دهی به خیال جمعی ایرانیان موج اعتراضات را به عنوان پیامدی این اطلاع رسانی ، جدي تر و خشن تر از قبل نمايند.

درست بر همین مبنا بود که دشمن تلاش داشت تا با استفاده از فضای غبارآلود شورش های خیابانی 25 بهمن 1389 و ریختن خون بی گناه «صانع ژاله» موج جدیدی از اعتراضات را در جامعه ایرانی شکل دهد. او که سنی مذهب بود درست در ابتدای هفته وحدت ، هنگام ورود «عبدالله گل» رئیس جمهور کشوری که اکثریت افراد آن را اهل سنت شکل داده اند ، به شهادت می رسد. اینبار هم دشمنان تلاش داشتند تا با وارد کردن اقلیتهای مذهبی ، موج جدیدی را در کشور ایجاد کنند. اقلیتهای مذهبی به شدت حس «برکنارماندگی» از جامعه را در خود دارند. برکنار ماندن از مرکز و بالتبع امکانات مادی و معنوی ، برکنار ماند از زبان و مذهب رسمی کشور و همین طور برکنار ماندگی تاریخی معیشتی. پتانسیلی که می تواند با فعال شدن اعتراضات آنها کشور را دچار چالش جدی نماید.البته در این جریان یک فرد عادی هم هدف گلوله قرار نمی گیرد. او دانشجو است و بدخواهان برای نا آرام بودن فضای جوان دانشگاهها حاضر به انجام هر کاری هستند.

در برابر چنین فضای رسانه ای انتظار می رود که رسانه ملی با قدرت بیشتری وارد عرصه شود. اتفاقی که متاسفانه نمی افتد. اگر رسانه دیگران برای شکل دهی به خیال جمعی ایرانیان تلاش می نماید ، رسانه ملی باید برای تشکل «مای جمعی ایرانیان» تلاش کند. متاسفانه این اتفاق نمی افتد. رسانه پیشرو جامعه ایرانی و مردم ایران نیست ، بلکه پیرو آن است. در دنیای امروز تلاش نمی کنند تا مردم در جایی جمع شوند و تظاهراتی بنمایند که هویت جمعی آنان شکل بگیرد. این رسان ها هستندکه آنها را در کنار یکدیگر جمع می نمایند.

حال در جامعه ما که مردم خود به صحنه می آیند و حضور دارند ، رسانه ملی تنها به پیروی از مردم با دوربینهایش حاضر می شود و در آنجا هم به خاطر ابتلا به کلیشه ها و نداشتن سرعت لازم از به تصویر کشیدن مناسب باز می ماند. نگاهی به گزارش راهپیماییهای مردم در 22 بهمن هر سال این مدعا را اثبات می کند. در باقی ایام سال هم که خبری از مای جمعی ما ایرانیان نیست. پس انتظار بی موردی است که بپرسیم چرا از تشییع با شکوه این شهید عزیز در 27 بهمن که بازدارندگی جدی در برابر توطئه ها ایفا می کرد ، تنها به تصاویری کوتاه و جزیی بسنده شد؟ احتمالا رسانه ملی آمادگی نداشت که این خیل عظیم جمعیت را به تصویر بکشد. فقط این روز نیست که به فراموشی سپرده می شود . خبری از تصاویر 23 تیر 78 و 9 دی 88  هم که به حق حماسه بودند نیست. البته ظاهرا خون این شهید سعید عده ای را بیدار کرد ، چرا که شاهد بودیم رادیو معارف که انتظار می رفت در یک سال و نیم گذشته پا به میدان گذارد و به شکل ویژه از انقلاب اسلامی دفاع کند ، بالاخره در صبح روز تشییع برنامه ای زنده حدود سی دقیقه ای پیرامون تجمع و تحصن طلاب در قم تهیه کند. مهمان روحانی رادیو قرآن هم در عصر همان روز که بنا بود پیرامون توکل سخن بگوید ، شجاعانه تحلیلی قرآنی از فتنه را در چند دقیقه بیان نمود و به صراحت از وقایع تهران سخن به میان آورد.

[1]  -Information Age

[2]  -Communcation Age

[3]  - Free Flow of Information

[4]-  Main Stream

[5] - Differential Reinforcement

[6] - Shaping

[7] - Successive Approximations